Limbo de muje

Door Clark Accord – Boven-Suriname is de natuurlijke omgeving van de Saramaccaners. Deze afstammelingen van weggelopen slaven, leven hier onder erbarmelijke omstandigheden. Gebrekkige gezondheidszorg, een onderwijssysteem dat nauwelijks functioneert, geen elektriciteit en voor drinkwater is men afhankelijk van de door kwik vervuilde Suriname-rivier en haar uitlopers. In tegenstelling tot de voorouders van de Afro-Surinaamse bevolking uit het kustgebied hebben hun voorvaderen de afschaffing van de slavernij niet afgewacht. Met gevaar voor eigen leven hebben ze de natuurlijk bescherming van het gebied, met haar onneembare watervallen, stroomversnellingen en tropische ziekten, opgezocht.
Door het isolement waarin zij leefden, waren ze in staat de tradities van hun voorouders in ere te houden. Het door granman Aboikoni op aandringen van verschillende gezondheidsorganisaties afgeschafte limbo de muje – hetgeen letterlijk ‘reinigen van de vrouw’ betekent – is zo’n traditie. Bij dit ritueel, dat de puru blaka, de rouwperiode van de weduwe afsluit, wordt ze gedwongen omgang te hebben met een mannelijk familielid van haar gestorven echtgenoot, bij voorkeur een van zijn broers. De limbo de muje is traditiegetrouw bedoeld om te voorkomen dat de jaloerse geest van de overledene zich wreekt op de vrouw en haar nieuwe partner. Door omgang met een familielid van de overledene, na de afsluiting van de rouwperiode (die doorgaans zo’n zes maanden duurt), wordt zijn geest misleid en kan die zich met een gerust hart naar het dodenrijk begeven.
Tijdens een zogenoemde gran krutu, waar de granman, de verschillende dorpshoofden uit het gebied, gezondheidsorganisaties en vertegenwoordigers van de overheid aanwezig waren, sprak granman Aboikoni zijn veto uit over dit gebruik. Ter voorkoming van de overdracht van seksueel overdraagbare ziekten hebben gezondheidsorganisaties als de Pan American Health Organisation en de Medische Zending zich sterk gemaakt voor het afschaffen dit eeuwenoude gebruik.
Hoewel er geen betrouwbare cijfers zijn wat het aantal gevallen van aids onder de nakomelingen van de weggelopen slaven betreft, vreest men bij de Medische Zending voor het ergste. Dokter Ian Ambrose, ressortarts bij de Medische Zending zegt hierover: ‘Ik ben bang dat het aantal geïnfecteerden in dit gebied zeer groot is. Als je ziet hoe men hier met seks om gaat hou ik mijn hart vast. Het zijn polygame gemeenschappen en condoomgebruik is niet populair.’ Voor de gezondheidszorg is men aangewezen op deze organisatie, die met behulp van Memisa in het gebied haar werk doet. Die hulp bestaat voornamelijk uit het trainen van gezondheidswerkers, die vaak de taak van de arts overnemen. Dokter Ambrose: ‘De steun van Memisa is van wezenlijk belang voor de instandhouding van de medische zorg in het binnenland van Suriname. Door de omvang van het gebied en het tekort aan artsen zijn de door Memisa getrainde gezondheidswerkers onmisbaar. Zij zien in de meeste gevallen de patiënten. Ook trekken ze de dorpen in om voorlichting te geven over aids en condooms uit te delen. Met het afschaffen van het ‘reinigingsritueel’ voor vrouwen, is een van de oorzaken van het overbrengen van seksueel overdraagbare ziekten weggenomen.’
Tijdens de vorig jaar gehouden gran krutu, waar de granman het ritueel afschafte, durfde geen van de aanwezige dorpshoofden zich tegen zijn beslissing te keren. Voor de Saramaccaners is de macht van de granman – die hij ontleent aan de geesten van zijn voorouders – groot. Wie zich niet aan zijn besluiten houdt, wacht een sanctie. Na de terugkeer in hun respectievelijke dorpen zeiden sommige dorpshoofden echter dat het gebruik in hun dorp niet zou worden afgeschaft. Het waren voornamelijk oudere mannen die zich tegen het besluit keerden.
Kapitein Pansi van het dorp Semoisi ziet het als een plicht van de familie van de overledene om de vrouw ‘gereinigd’ naar haar familie terug te sturen. ‘De granman moet een bedrag vaststellen. Voor de reiniging door middel van kruidenbaden. Vrouwen moeten hoe dan ook gereinigd worden. Het reinigen door middel van kruiden is duurder. Daar moet veel geld voor op tafel worden gelegd. Arme families kunnen zich dat niet permitteren en zo blijft zo’n vrouw onrein. Dat is een schande voor haar familie.’
Voor vrouwen is het besluit van de granman een steun in de rug. Nu kunnen ze niet meer gedwongen worden de limbo de muje te ondergaan. Weigering leidde in het verleden vaak tot grote conflicten binnen families.
Bakamai, een zwangere vrouw uit het dorp Debike, heeft gemengde gevoelens over het afschaffen van het ritueel: ‘Ik vind wel dat we moeten blijven rouwen bij het overlijden van onze echtgenoten. Maar ik moet er niet aan denken met mijn zwager te moeten slapen.’
Granman Aboikoni verdedigt zijn besluit als volgt: ‘Dit moest ik doen. Het is mijn plicht te voorkomen dat hele geslachten door die ziekte worden uitgeroeid. Er bestaat weerstand tegen mijn besluit, maar in belang van de Saramaccaanse gemeenschap moest ik handelen.’
Dokter Ambrose is blij met het besluit van de granman maar vreest dat bij een toename van het aantal aids-doden juist het afschaffen van het reinigingsritueel de schuld zal krijgen. ‘Tegenstanders zouden dan hun kans schoon zien om het gebruik weer in te voeren. Ze zouden zich gesterkt voelen in hun geloof dat alleen de verboden vorm van limbo de muje de geest van de overleden echtgenoot gunstig zal stemmen.’

Clark Accord